بررسی و نقد مهریه های سنگین

یادداشت

بررسی و نقد مهریه های سنگین یکشنبه, 07 دی 1393 ساعت 19:25

(1 رای)
1372 بار

اطلاعات تکميلي

  • نویسنده: سعید کیانی زاده
  • تعداد صفحات: 25
  • حجم: 250 kb
  • شماره ثبت: 1391-7-12-57196

چکیده

مهر یا صداق که به فارسی کابین گفته می شود مالی است که زن در اثر ازدواج مالک آن می‌گردد و مرد ملزم به دادن آن به زن می‌شود. نهاد مهر در حقوق ایران مبتنی بر سنت و مذهب است و نظیر آن را در حقوق غربی نمی‌توان یافت. اگرچه تعیین مهریه‌های سنگین که تازگی معمول شده عیوبی دارد و به ویژه می توان آن را سدی در راه تشکیل خانواده محسوب داشت، معهذا مهر که از جانب مرد به زن داده می‌شود می‌تواند کمبود سهم الارث زن را در حقوق ما تا حدی جبران کند؛ به علاوه مهر در عرف نشانه ارج و احترامی است که مرد برای زن قائل است و مظهر تعهد شوهر برای تامین زندگی زن است.

شک نیست که قرار دادن مهر‌یه‌های سنگین در نکاح که متاسفانه امروز معمول شده است، اگر از نظر اسلام ممنوع نباشد، لااقل ناپسند است. گرانی روز‌افزون مهر یکی از مشکلات ازدواج در عصر جدید است که باید چاره ای برای آن اندیشید. آموزش و پرورش صحیح دختران و خانواده‌ها  و تنویر افکار مردم و معتقد ساختن آنان به اینکه ازدواج یک معامله اقتصادی نیست و حیثیت و آبرو و خوشبختی دختر و گرمی کانون خانوادگی به زیادی مهر بستگی ندارد، بیش از اصلاح قانون می‌تواند در تعدیل مهر موثر باشد.

 

 

 

مقدمه

 

جامعه شناسان و کارشناسان مسائل اجتماعی، امروزه از بروز پدیده‌ای خبر می‌دهند که دامن‌گیر زوج‌های جوان شده و گسترش آن سبب گردیده که زندگی زناشویی در ایران با بحران و نابسامانی‌هایی دست به گریبان شود. این اپیدمی تا اندازه‌ای شیوع یافته است که پاره‌ای از دختران بهای دوشیزگی خود را با ارقام سنگین مهریه تعریف کرده‌اند. مهریه تعهد مالی است که شوهر به هنگام وقوع عقد ازدواج، پرداخت آن را به همسر خود بر عهده می‌گیرد و مکلف است بلافاصله پس از امضای قرارداد ازدواج، هر لحظه که زن مطالبه کند آن را بپردازد.

رقم مهریه‌ها در سال‌های اخیر در حالی‌که ناتوانی مردان در پرداخت آن هنگام جدایی و حتی در دوران زندگی مشترک بارز است از سیر صعودی نگران کننده‌ای برخوردار بوده است.کم نیستند مردانی که امروز به حق یا ناحق به دلیل عدم پرداخت مهریه در زندان‌ها بسر می‏برند. مردانی مغرور و مدعی که در آغاز زندگی مشترک بدون اندیشیدن به آینده‌ای که در انتظارشان است، نسبت به قبول مهریه چند هزار سکه‌ای، حالا عمرشان را پشت میله‌های ‌زندان هدر می‏دهند .
موضوع مهریه یک سنت حسنه اسلامی و ایرانی است که متاسفانه طی سال‌های اخیر به شدت از سوی خانواده‌های ‌ایرانی دچار دستخوش و تغییر و تحول شده است، به طوری که گاهی بحث بر سر مهریه آنقدر بالا می‏گیرد که وصلتی به خاطر اختلاف نظر درباره مهریه، هیچ‌گاه سر نمی‏گیرد .
طی سال‌های اخیر تعداد زندانیان فراری از پرداخت مهریه، مدام در حال افزایش است به گونه‌ای که در حال حاضر این افراد بخش عمده‌ای از زندانیان مالی را شامل می‏شوند که طبق آماری که از افراد مشارالیه در سال 1390 بیان شد حاکی از این است که با رشد پنجاه در صدی مواجه هستیم که این آمار تا مهر 1390به  3327 نفر رسیده است.[i]افرادی که به دلیل یک اشتباه در آغاز زندگی مشترک، حالا مدت‌ها در پشت میله‌های ‌زندان زندگی را سپری خواهند کرد.

ما در این مقاله بر آنیم طی دو فصل به این موضوع مهم بپردازیم. ابتدا در فصل اول به بررسی مهریه و تاریخچه آن و دلایل وجودی و وجوبی پیدایش این امر و سپس در فصل دوم به دلایل پیدایش مهریه‌های سنگین و علل عام الشمول شدن این معظل اجتماعی و دلایل تمایل خانواده دختر به قرار دادن چنین مهریه‌هایی و در آخر به نظرات علمای عظام و دکترین حقوق در این خصوص و ارائه راهکار‌های اجرایی در این زمینه بپردازیم.

 

1.     فصل اول

1.1.  تعریف مهریه

طبق تعریفی که دکتر جعفری لنگرودی در مورد مهریه بیان می کنند: مالی است که از نکاح یا وطی به شبهه نشات گیرد، ریشه آن در عرف و عادت بود که شارع آن را با اصطلاحات امضا کرد؛ زانیه را صداق نیست در تملیک احکام معاوضه روان نیست، شرط عدم مهر باطل است، صداق باید مال و ملک باشد، فساد مهر باعث فساد نکاح نیست.(وسیط در ترمینولوژی حقوق/ محمد جعفر جعفری لنگرودی)

شیخ مفید در تعریف مهر می نویسد: « ما یلتزم الزوج بادائه الی زوجته حین یتم عقد زواج بها : مهر عبارت است از آنچه زوج پرداختش را هنگام انعقاد عقد نکاح با وی عهده دار می‌شود.»(رساله مهر / شیخ مفید)

مهر یا صداق که به فارسی کابین گفته شده است مالی است که زن بر اثر ازدواج مالک آن می‏گردد و مرد ملزم به دادن آن به زن می‏شود. نهاد مهر در ایران مبتنی بر مذهب و سنت است و نظیر آن را در حقوق غربی نمی‏توان یافت. (مختصر حقوق خانواده/ دکتر صفایی، دکتر امامی‏)

در دایره المعارف السلام برای تعریف مهریه آمده است: مهر از کلمه عبری «موهآر» و از ریشة سریآنی «مهرا» گرفته شده است که به معنای هدیه عروس است. مهریه معانی متفاوتی دارد از جمله قیمت خرید و مترادف با صداق به معنی محبت و دوستی و هدیه‏ای که به طور داوطلبانه زوج به زوجه می‏دهد.

مهریه در اصطلاح عبارت است از مالی معین یا چیزی که جایگزین مالی باشد که در زمان عقد نکاح از طرف مرد به زن داده می‏شود یا مرد متعهد به پرداخت آن می‏گردد.

شرایط مهر بر اساس مواد 1078 الی 1080 و مواد دیگر قانون مدنی عبارتند از :

1.       مالیت داشته باشد.

2.       قابل تملک به وسیله زن باشد.

3.       معلوم باشد به گونه ای که جهالت طرفین منتفی باشد.

4.       دارای منفعت عقلایی مشروع باشد.

5.       قابل تسلیم از طرف مرد باشد.

شیخ انصاری در خصوص ماهیت و شرایط مهر معتقدند که: هر آنچه که تملک آن صحیح باشد خواه عین باشد یا منفعت مهر قرار دادن آن صحیح است، حتی اگر آن منفعت بدین گونه باشد که زوج خودش را تا مدت معینی اجیر زوجه گرداند تا برای او کار کند صحیح خواهد بود.

1.2.تاریخچه مهریه

 

شهید مطهری در سیر تحولی مهریه به پنج مرحله اشاره می‏کند:

مرحله اول دوره مادر شاهی است، مرحله‏ای که جوانان مجبور بودند همسر خود را از غیر هم‏خون خود انتخاب کنند. در این مرحله آنان به نقش خود در تولید مثل واقف نبودند؛ بنابراین با این که شباهت فرزند با خود را احساس می‏کردند با این حال آنان را فرزندان همسر خود می‏دانستند.

مرحله دوم دوره پدر شاهی بود، مرحله‏ای که مرد از نقش خود در تولید مثل آگاه گشت و سعی کرد ریاست خانواده را بر عهده بگیرد. در این دوران مردان از قبایل دیگر زوجه خود را بر می‏گزیدند و چون میان قبایل در اکثر مواقع حالت جنگ وجود داشت همسر خود را از قبیله مورد نظر می‏ربودند.

مرحله سوم دوره‏ای بود که صلح جای جنگ را گرفت و رسوم ربودن همسر از میان رفت و مرد مجبور بود برای به دست آوردن همسر مورد نظر مدتی را برای پدرزنش کار کند تا موفق به ازدواج با همسرش شود.

مرحله چهارم دوره ای بود که مرد به این نتیجه رسید که به جای کار کردن برای پدرزن آینده بهتر است هدیه‏ای در قالب پیشکش به وی تقدیم کند و بدین ترتیب مهریه پیدا شد. در این دوره نگاه اجتماع به زن نگاه اقتصادی بود که نیاز‏های جنسی مرد را تامین کند؛ بنابراین محصول کار وی به پدر یا برادرش تعلق می‏گرفت.

مرحله پنجم مربوط به دوره پس از ظهور اسلام می‏شود، در این دوره هدیه یا مهریه‏ای که مرد پرداخت می‏کرد متعلق به خود زن بود و به جز او هیچ کس حقی در آن نداشت.(نظام حقوق زن در اسلام/مرتضی مطهری)

به نظر نگارنده می‏توان مرحلۀ ششمی تحت عنوان به وجود آمدن مهریه‏های سنگین و عجیب در سیر تحول مهریه در نظر گرفت که به صورت تفضیل به نقد و بررسی آن در فصل آتی می‏پردازیم.

در زمینه‌ی مهر قدیمی‌ترین قانونی که تا به حال شناخته شده قانون حمورابی می باشد. طبق مواد 138 و 139 قانون مزبور اگر زن عقیم باشد و طلاق داده شود شوهر مکلف است که مهر و جهیزیه وی را تسلیم کند و در صورتی که زن مهریه و جهیزیه نداشته باشد پرداخت مقدار یک من نقره به او ضروری است و هر گاه زن مرتکب ترک خانواده و یا اعمالی از قبیل آن شود به لحاظ جرم ارتکابی شوهر از تسلیم مهریه و جهیزیه معاف بوده است.

از منابع دیگری که وجود مهر را در تاریخ ایران قبل از اسلام تایید می کند شاهنامه است، نمونه‏ی مهریه در ازدواج زال و رودابه در شاهنامه چنین گزارش شده :

سزاوار از او خلعت آراستند                                   ز گنج آن چه پر مایه تر خواستند

به کابل دگر سام را هر چه بود                              ز کاخ و ز باغ و ز کشت و درود

به سیندخت بخشید و دستش به دست                    گرفت و یکی نیز پیمان ببست

 

1.3.انواع مهریه

 

انواع مهریه مطابق ماده 1087 قانون مدنی عبارت است از مهرالمسمی‏، مهرالمثل و مهر المتعه.

مهرالمسمی‏: عبارت است از مال معینی که به عنوان مهر با توافق زوجین تعیین می‏شود، یا شخصی که زوجین انتخاب کرده اند معین می‏نماید، این مال ممکن است عین معین یا منفعت باشد و نیز ممکن است عمل (کار) باشد و همچنین ممکن است حقی باشد.(مختصر حقوق خانواده/ دکتر صفایی،دکتر امامی‏)مهر المسمی‏که زن و مرد قبل از انعقاد عقد نسبت به میزان و مقدار آن توافق می‏کنند در عقد ذکر می‏گردد و به عنوان دینی بر ذمه زوج قرار می‏گیرد که در صورت مطالبه زوجه در صورتی که در مورد زمان بین طرفین توافقی صورت نگرفته باشد قابل مطالبه است و از دیون ممتازه به حساب  می‏آید.

تعیین مقدار مهر بنا بر تراضی طرفین بوده و از نظر قلت و کثرت هیچ مقداری برای آن پیش بینی نشده است؛ ماده 1080 قانون مدنی در این زمینه مقرر داشته : «تعیین مقدار مهر منوط به تراضی طرفین است»؛ اما از نظر علمایی چون شیخ صدوق و سید مرتضی نقل شده است که مهر المسمی‏ نباید از پانصد درهم که مهر السنه[ii] است تجاوز کند؛ ولی شیخ طوسی در مستدرک عدم تجاوز از مهر السنه را مستحب قلمداد کرده است. (والمستحب عندنا الا یتجاوز السنه المحمدیه خمس مائه درهم).

مهر المثل: عبارت است از مهری که به موجب قرارداد تعیین نشده، بلکه بر حسب عرف و عادت و با توجه به وضع زن از لحاظ سن، زیبایی، تحصیلات، موقعیت خانوادگی و اجتماعی او و با در نظر گرفتن مقتضیات زمان و مکان، معین می‏گردد. ضابطۀ تعیین مهرالمثل را با تدقیق در ماده 1091قانون مدنی می‏توان تعیین نمود.

برابر قانون مدنی، زن در موارد زیر مستحق مهرالمثل است:

1.                      هرگاه مهر در عقد دایم تعیین نشده باشد یا عدم مهر شرط شده باشد و قبل از تراضی بر مهر معین، بین زوجین نزدیکی واقع شود(ماده1087)

2.                      هرگاه توافق طرفین درباره مهرالمسمی ‏به جهتی باطل باشد، چنانکه مال تعیین شده مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد .(ماده1100)

3.                      هرگاه نکاح باطل و زن جاهل به بطلان بوده و نزدیکی هم واقع شده باشد(ماده1099)

مهرالمتعه: هرگاه مهر در عقد ذکر نشود و زوج قبل از نزدیکی بخواهد همسرش را طلاق دهد، زوجه مستحق مهرالمتعه می‏شود. موید این مطلب ماده 1093 قانون مدنی می باشد. در مهرالمتعه بر خلاف مهرالمثل وضعیت مالی مرد از حیث فقر و غنا ملاک تعیین مهریه قرار می‏گیرد. این نوع مهریه مطلقاً ویژۀ نکاح دایم می‏باشد و اگر در نکاح موقت چنین عمل شود چون فاقد یکی از ارکان اساسی نکاح موقت است باطل می‏باشد.

 

1.4.  فلسفه وجودی مهریه

 

امام صادق (ع) ‏در حدیثی دلیل وجوب مهریه بر عهده مرد را چنین بیان می‏کنند:‏«‏عن الصادق علیه السلام قال: انما صار الصداق علی الرجل دون المرأه و ان کان فعلهما واحداً و ان الرجل اذا قضی حاجته منها قام عنها و لم ننتظر فراغها فصار الصداق علیه دونها لذلک؛ امام صادق (علیه السلام) در بیان فلسفه وجوب مهریه بر عهده مرد فرمود: همانا صداق بر مرد واجب شده است نه زن، با این که کار ایشان (استمتاع) یکی است؛ زیرا هنگامی که نیاز مرد برآورده شد، از کنار زن بر می‏خیزد و منتظر ارضای زن نمی‏ماند. به همین جهت صداق بر مرد واجب است نه زن. (حر عاملی، ج 15، ابواب المهور ، باب 11، ج10)

به نظر دکتر مجتبی نیکدوستی در مورد اینکه چرا مهریه به عهده مرد است معتقدند که نمی توان علت دقیقی برای این مورد بیان کرد و علت اصلی آن در نزد شارع مقدس است؛ فلذا حضرت در این حدیث به نظر می رسد بر اساس قدرت فهم مخاطب علت را بیان کرده اند؛ به عبارت دیگر این علت مستبطه است و علت منصوصه در نزد شارع می باشد.

دانشمندان مى‏گويند: مرد از زن شهوانى‏تر است. در روايات اسلامى وارد شده كه مرد از زن شهوانى‏تر نيست بلكه بر عكس است؛ لكن زن از مرد در مقابل شهوت تواناتر و خوددارتر آفريده شده است نتيجه هر دو سخن يكى است. به هر حال مرد در مقابل غريزه از زن ناتوان‏تر است؛ اين خصوصيت همواره به زن فرصت داده است كه دنبال مرد نرود و زود تسليم او نشود و بر عكس مرد را وادار كرده است كه به زن اظهار نياز كند و براى جلب رضاى او اقدام كند يكى از آن اقدامات اين بوده كه براى جلب رضاى او و به احترام موافقت او هديه‏اى نثار او مى‏كرده است.

چرا افراد جنس نر هميشه براى تصاحب جنس ماده با يكديگر رقابت مى‏كرده‏اند و به جنگ و ستيز با يكديگر‏مى‏‏پرداخته‏اند اما هرگز افراد جنس ماده براى تصاحب جنس نر حرص و ولع نشان نداده‏اند؟ براى اينكه نقش جنس نر و جنس ماده يكى نبوده است. جنس نر همواره حالت و نقش متقاضى را داشته و جنس ماده هرگز با حرص و ولع جنس نر به دنبال او نمى‏رفته است، همواره از خود نوعى بى‏نيازى و استغنا نشان مى‏داده است.

مهر با حيا و عفاف زن يك ريشه دارد زن به الهام فطرى دريافته است كه عزت و احترام او به اين است كه خود را رايگان در اختيار مرد قرار ندهد و به اصطلاح شيرين بفروشد. همين‏ها سبب شده كه زن توانسته با همه ناتوانى جسمى، مرد را به عنوان خواستگار به آستانه خود بكشاند، آنگاه كه تن به ازدواج با مرد مى‏دهد عطيه و پيشكشى از او به عنوان نشانه‏اى از صداقت او دريافت دارد.

همان قدرت زنانه كه توانسته در طول تاريخ شخصيت‏خود را حفظ كند و به دنبال مرد نرود و مرد را به عنوان خواستگار به آستان خود بكشاند، مردان را به رقابت و جنگ با يكديگر درباره خود وادارد و آنها را تا سر حد كشته شدن ببرد، حيا و عفاف را شعار خود قرار دهد، بدن خود را از چشم مرد مستور نگه دارد و خود را اسرارآميز جلوه دهد، الهام بخش مرد و خالق عشق او باشد، هنر آموز و شجاعت‏بخش و نبوغ آفرين او واقع شود، در او حس‏«تغزل‏»و ستايشگرى به وجود آورد و او به فروتنى و خاكسارى و ناچيزى خود در مقابل زن به خود ببالد، همان قدرت مى‏توانسته مرد را وادار كند كه هنگام ازدواج عطيه‏اى به نام‏«مهر»تقديم او كند.

 

1.5.  مهریه در دیگرملل و سایر ادیان الهی

 

در آیین زرتشت به استناد تفاسیر اوستا و متون مزدایی، نامزد (داماد آینده) باید، اموالی را به عنوان هدیه به پدرزن آینده و هدیه دیگری به زن آینده‏اش می‏داد. پدر نیز مجبور بود هدایایی که غالباً جواهر بود به دخترش بدهد.(وندیداد، فصل چهاردهم)

نزد پارسیان هند ازدواج دارایی تشریفاتی بود که قسمتی از آن مربوط به مهریه می‏شد، روحانی زرتشتی از نماینده و گواه نامزد(شوهر آینده)که معمولا یکی از بستگان نامزد است می‏پرسد «آیا می‏پذیرید که مبلغ دوهزار درهم نقره خالص و دو دینار زر ناب نیشابور به نامزد(زن آینده) که اینجا حاضر است بپردازید؟»نماینده و گواه پاسخ می‏دهد «آری» (مودی، مراسم سنتی و سنن پارسی)این مبلغ ثابت بود و هیچ وقت تغییر نمی‏کرد مضافاً اینکه در عمل هرگز پرداخت نشده و در واقع جنبه سمبولیک و رمزی دارد.

در آیین یهود و مسیحیت در کتاب مقدس تورات و انجیل به قرار دادن مهریه اشاره شده است. مهریه در آیین یهود عند المطالبه نیست؛ بلکه در زمانی که نکاح انحلال یابد به زن پرداخت می‏شود. مهر اکنون نیز بین اسرائیلی ها از ارکان عقد نکاح به شمار می‏رود و کلیه‏ی فرق یهود نکاح بدون آن را باطل می‏دانند. در فرقه‏ی کاتولیک مهریه وجود ندارد و فرقه‏ی پروتستان تعیین صداق را الزامی نمی‏داند؛ ولی با موافقت زوجین و والدین آن‏ها می‏توان صداق را تعیین و در نکاح نامه تصریح نمود.

در بابل مهریه را به عنوان قیمت دختر به پدر می‏پرداختند و اگر پدر از طبقه روحانی بود به مادر می‏رسید.

در یونان قدیم آنچه از کتب مربوطه در باب مهریه بر می‏آید این نکته است که: «پدر دختر، بدون اخذ مبلغی پول یا هدیه از طرف داماد به علاوه‏ی انتقال حقوق خود نسبت به دختر، با ازدواج وی موافقت نمی‏کرده است.

در عربستان قبل از اسلام زن وضع خاصی داشت و نه تنها شخصیت و حقوقی برای او قائل نبودند بلکه اصولاً با وجودش مخالفت داشتند. به طوری که تاریخ حکایت دارد اعراب، داشتن دختر را ننگ تلقی می‏کردند و به وسایل مختلف او را از بین می بردند. در عربستان مهر متعلق به پدر بوده و دختر حقی به آن نداشته و چون پدر با تزویج دختر خود و گرفتن مهر او مال خود را زیاد می‏کرد؛ لذا دختر را نافجه می‏گفتند و تهنیت کسی که صاحب دختری می‏شد جمله (هنیئا لک النافجه) بود. اعراب در زمان جاهلیت از تزویج دختران خود به‏غیر از قبیله امتناع داشتند؛ مگر در صورتی که داماد به پرداخت مهر زیادتری حاضر می‏شد که در این حالت پدر دختر، با ازدواج او موافقت می‏نمود. حتی در خود قبیله هم حق تقدم برای ازدواج با کسی بود که مهر بیشتری تسلیم می‏کرد.

در زمان جاهلیت رسم دیگری نیز بود که موجب محروم شدن زن از مهر می‏شد، یکی از آنها رسم ارث زوجیت و یا نکاح میراثی بود. بدین صورت که اگر کسی میمرد وارثان افراد از قبیل فرزندان و برادران همان طوری که ثروت او را به ارث می‏بردند، همسر او را نیز به ارث می‏بردند و پسر یا برادر میت این حق را داشت که آن زن شوهر مرده را به تزویج دیگری درآورد و مهریه را هم خودش بگیرد و یا او را بدون مهر جدیدی و به موجب همان مهری که میت قبلاً پرداخته، زن خود قرار دهد. قرآن کریم رسماً ارث زوجیت را منسوخ کرد و فرمود: «یا ایها الذین امنوا لایحل لکم ان ترثو النساء کرهاً؛ ای کسانی که ایمان آورده‏اید بر شما حلال میست که زنان را بر خلاف میلشان به ارث ببرید.»(سوره نساء/آیه 19)

 

1.6.مهریه درآیات و روایات

 

مهریه در آیات و روایات فراوانی مطرح شده است که ما در اینجا به بیان نمونه‏ای چند بسنده می کنیم:

  1. «وَ آتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَاِن طِبنَ لَکُم عَن شیءٍ مِنهُ نَفساً فَکُلوُهُ هَنیئاً مَرِیاً؛ مهر زنان را با طيب خاطر به آنان به عنوان یک بدهی بپردازيد و اگر مهر خود را از روی رضا و خشنودی به شما بخشیدند حلال و گوارا از آن برخوردار شوید.»(سوره نساء/ آیه 4)

در اين آيه، رضايت طرفين در تعيين مقدار مهريه، اصل مسلم تلقى گرديده است. بدين‌سان، زن نمى‌تواند بيش از آنچه كه مورد رضايت واقع شده است از مرد مطالبه نمايد و مرد نمى‌تواند كمتر از آن مقدار، به زن پرداخت كند. اين رضايت هم مى‌تواند پيش از تحقق عقد به وجود آيد و هم پس از تحقق عقد.

  1. «فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ؛ و زنانی را که متعه می کنید, آن مهر معین [که مزد آنهاست] به آنان بپردازید.»(سوره نساء / آیه 24)

چنان‌كه مشاهده مى‌گردد، اين آيه شرط پرداخت مهريه به زن را به طور كامل، آميزش او با همسرش دانسته است. از اين‌رو، بعد از تحقق عقد و قبل از تحقق آميزش، زن مستحق دريافت نصف مهر تعيين شده، شناخته شده است.

3.        «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ بِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ ؛ مردان را بر زنان تسلط و (حق) نگهبانی است. به واسطه‏ی آن برتری‏ها که خدا برای برخی نسبت به برخی دیگر مقرر داشته و (هم) به واسطه‏ی آن که مردان از مال خود به زنان نفقه دهند.»(سوره نساء/ آیه 34)

در اين آيه، يكى از فلسفه‌هاى پرداخت مهريه از جانب مرد به زن (يعنى توانايى جسمى و ارادى بيشتر مرد از زن) مورد توجه قرار گرفته است. و به همين دليل، مردان مأمور به پرداخت نفقه و مهريه گرديده‌اند.

اهميت مهر در روايات

  1. روايت صحيحه حلبى است كه از امام صادق عليه‌السلام درباره زنى سؤال شد كه خود را بدون مهر به ازدواج مردى درآورد. امام عليه‌السلام در جواب فرمودند: اين ازدواج براى نبى صحيح است، نه غير نبى؛ مگر براى زن پيش از آنكه دخول صورت گيرد چيزى عوض قرار داده شود، كم باشد يا زياد.
  2. روايت صحيحه زراره است كه از امام باقر عليه‌السلام درباره آيه «وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ»(احزاب: 50) سؤال شد. امام فرمودند: اين هبه جز براى رسول خدا صحيح نيست و نكاح بدون مهر صلاحيت ندارد. با وجود اين، صاحب جواهر نظر برخى از فقها را كه تلازم بين فساد مهر و عقد نكاح را قبول ندارند نقل نموده و گفته: معروف بين اصحاب عدم فساد عقد به فساد شرط است و صراحتى در نصوص سابقه بر تلازم فساد شرط با فساد عقد وجود ندارد. به عبارت ديگر، چنانچه عقد نكاح بدون مهر واقع گردد، صحيح است و فساد شرط به صحت عقد آسيب نمى‌رساند.

 

      1.7.دیدگاه برخی ‌اندیشمندان مسلمان درخصوص مهریه          

مهریه در مقابل استمتاع      
مرحوم طبرسی در مجمع البیان می­نویسد: «خداوند استمتاع را میان زن و مرد مشترک قرار داد و سپس در مقابل استمتاع، مهریه را بر مرد واجب کرد. بر این اساس مهریه صرفاً یک عطیه الهی است.      

مهریه در مقابل بضع          
علامه طباطبائی (ره) مهریه را چیزی شبیه عوض برای بضع می­داند، آن‌گونه که در معامله عوض در مقابل معوض قرار می­گیرد. خواستگار در ازدواج طبق رسم مردم، مرد است، همان‌طور که خریدار به همراه عوض برای خریدن کالا به فروشنده مراجعه می‌کند.     

 مهریه مکمل سهم الارث     
بر اساس قواعد فطری، سهم دختران از ارث والدین نصف سهم پسران است. برخی در تفسیر و توجیه آن، به مسأله مهریه به عنوان مکمل سهم الارث دختران استناد کرده‌اند. شهید مطهری میزان سهم الارث زن را معلول وضع خاصی می‌داند که زن از لحاظ مهریه، نفقه و غیر آن دارد.       

 مهریه وثیقه‌ای در مقابل طلاق          
برخی مهریه را وثیقه‌ای در مقابل حق طلاق مرد یا ابزاری اقتصادی جهت کنترل تمایلات نوجویانه مرد در گزینش همسر تلقی می‌کنند. با وجود اینکه عقد نکاح با رضایت طرفین منعقد می‌شود، فسخ و انحلال آن می‌تواند یک طرفه، یعنی به صورت ایقاعی صورت گیرد. از این‌ رو عقد نکاح همواره در معرض تزلزل و فروپاشی خواهد بود و این الگوی تعامل حقوقی در قالب محوریت اراده بلامنازع مرد تجلی می‌کند که خود موجب آثار روانی و اجتماعی، به‌ویژه برای زنان می‌شود. احساس نگرانی زن از آینده موجب شده است تا زنان از مهریه به عنوان عاملی در راستای تعدیل حقوقی مذکور و کاهش میزان آسیب‌پذیری خویش استفاده کرده و در صورت نیاز از این عامل، همانند اهرمی در کنترل زیاده‌خواهی‌های مرد و احیانا زورگویی‌های وی بهره جوید. بدیهی است که التزام مرد به پرداخت مهریه، تاحدودی قدرت عمل و اختیار وی را محدود می‌سازد و البته مهریه‌های سنگین این امکان را به زن می‌دهد که برخی از مطالبات خویش را بر مرد تحمیل کند و در روابط خانوادگی از موضع کاملا انفعالی برخورد نکند.(پایش جامعه شناختی مهریه /حسن یوسف زاده)

2.   فصل دوم

2.1.تاریخچه پیدایش مهریه های سنگین

 

تصور رایج بر این است که مهریه‏های کلان، یا عندالمطالبه بودن مهریه مربوط به دوره‏ی اسلامی است؛ اما نتایج پژوهش‏های اخیر بر روی عقدنامه‏های پهلوی و پازند نشان می‏دهد که این موارد ریشه در ایران باستان و دوره‏ی پیامبری زرتشت دارند؛ کما اینکه در قباله‏های ازدواج زمان زرتشت پیامبر، نیز میزان مهریه‏ی عند المطالبه که بر ذمه‏ی داماد بوده درج شده است. به طور مثال دریکی از متون دعایی پازند[iii] علاوه بر اینکه به ازدواج اشاره‏های مستقیمی شده است به صراحت از
مهریه‏ای گزاف سخن می‏راند. برای آشنایی بیشتر با شرایط اسناد آن دوره قسمتی از این متن را در اینجا می‏آوریم: «به نام آفرین دادار هروسب آگاه... بخشش کند دو هزار درم سیم سپید ویژه(ناب) و دو دینار زر سرخ سره‏ی نیشابوری به نام و سروری فلانی رسید. در حضور شما خویشاوندان این سروری که به وصلت مسطور هر دو آمد فلانی در حضور شما در مورد دادن مبلغ فوق و نیز وفای به عهد به زبان قبول کرد... »

نکته‏ی جالب توجه این است که میزان مهریه از دوران باستان به بعد رو به کاستی گذاشته است. پس از ظهور اسلام و تحت تاثیر احادیث متعدد از حضرت رسول (ص) و ائمه طاهرین (ع) مهریه‏ها سیر نزولی به خود گرفت. از جملۀ این احادیث، حدیث حضرت رسول است که می فرمایند:« أفضَلُ نِساءِ اُمَّتِي أصبَحُهُنَّ وَجها وأقَلُّهُنَّ مَهرا، یعنی بهترين زنان امّت من، خوبروترين و كم مهريه‏ترين آنان هستند[iv].» و همچنین در حدیثی دیگر فرمودند: « خَيرُ الصَّداقِ أيسَرُهُ،  یعنی بهترين مهريه، سبكترين آن است.[v]» و نیز از امام صادق (ع) حدیثی در این خصوص نقل شده است: « أمّا شُؤمُ المَرأةِ فكَثرَةُ مَهرِها وعُقوقُ زَوجِها ريا، یعنی شومى و ناخجستگى زن ، زياد بودن مهريه او و نافرمانى از شوهرش مى‏باشد.[vi] »

اما طبق بررسی‏های انجام شده از سال 1330 (ه.ش) به بعد مهریه‏ها رو به فزونی مجدد گذاشت؛ فلذا این سیر نزولی سابقه ای 60 ساله دارد که برخی از علل این افراط و تفریط عبارتند از:

1.                      برخی دختران و وابستگان آنها مهریه‏ی سنگین را موجب فخرفروشی و مباهات و بزرگی می‏دانند.

2.                      مسئلۀ چشم هم چشمی یکی دیگر از دلایل افزایش مهریه است.

3.                      بسیاری از خانواده ها زیادی مهریه را به عنوان بالاترین حربه برای محدود کردن اختیارات مرد می‏دانند.

....

اما در دهه‏ی گذشته مهریه‏های سنگین به امری عادی و معمول تبدیل شده و جوانان برای متمایز بودن از دیگران رو  به تعیین مهریه‏های عجیب مثل قرار دادن دست و پای چپ داماد یا به اندازه فاصله بین زمین تا ماه سکه طلا و.... روی آوردند که این مقوله از نظر شرعی و حقوقی جای بسی بحث و کارشناسی دارد که آیا این گونه مهر‏یه‏ها از نظر شرعی و قانونی امکانپذیر است؟ و آیا با توجه به غیر مقدور بودن و گاهاً به دلیل فقدان منفعت عقلایی و یا عدم تسلیم و تسلم در این مهریه‏ها این عقد با مشکلی مواجه نمی‏شود؟

 

2.2.دلایل به وجود آمدن مهریه‏های سنگین

 

افزایش مهریه، طبق برخی تحلیل‏ها پیامد افزایش روزافزون هزینهرها و تشریفات متنوع و پرخرج ازدواج همچون تهیه‏ی جهیزیه‏ی کامل به وسیله خانواده دختر می‏باشد. رسم نسبتاً رایج در عرف جامعه ایران این است که خانوادة دختر معمولاً تهیه برخی هزینه‏ها به ویژه جهاز یا دست کم اقلام ضروری را بر خود لازم می‏داند. شدت التزام به این سنت در برخی مناطق تاحدی است که خانواده‏های فقیر، صرفا به انگیزه حفظ آبرو یا رهایی از احساس شرمندگی در مقابل فرزند خود مجبور به تأمین آن شوند. این مسأله بالطبع با توجه به رویه‏ی فزاینده آن، می تواند چرخ عادی زندگی اقشار ضعیف را مختل سازد. از این رو نظام اجتماعی موجود، مهریه را به عنوان سنتی ملی- مذهبی، مستمسک مناسبی برای جبران بخشی از ‏ها تشخیص می‏دهد؛ زیرا مهریه تنها مجرایی است که خانواده دختر می‏تواند اقتدار و کمال و عزت خود را نشان دهد.

برخی معتقدند مهریه‏ی زیاد ناشی از دستیابی به مجموعه‏ای از کمالات و ویژگی‏های ارزشمند در تحرک اجتماعی است. رشد کمّی و کیفی تحصیلات، شکوفایی استعدادها و توانمندی‏ها، افزایش کارایی، درگیرشدن در عرصه‏های مختلف اجتماعی و ...، شأن و منزلت اجتماعی و اهمیت و کارایی زن را ارتقا بخشیده است. وقوع این تحول بزرگ در حیات اجتماعی زن، ‏همه ابعاد فردی و اجتماعی را متأثر ساخت. مطابق این نظریه،افزایش مهریه نیز از جمله تبعات ارتقای موقعیت زنان است و از آنجا که زن از رهگذر این پویش تکاملی به جایگاه برتری دست یافته، در فرآیند ازدواج نیز به عنوان یکی از مهم‏ترین مقاطع زندگی، حقوق و امتیازات ویژه‏ای برای خود قائل است.

به نظر عده‏ای از جامعه شناسان مهم­ترین عامل افزایش مهریه در سال‏های اخیر که نویسندگان و کارشناسان بسیاری نیز بدان اشاره کرده­اند، عامل چشم هم چشمی است. «به این معنا که فرد یا خانواده او وضعیت بالای مادی اقوام یا همسایگان یا دیگران را ملاک قرار می‏دهد و به دست و پا می‏افتد که خود را همطراز آنان قرار دهد.» (نظام خانواده در اسلام /حسین انصاریان)این عامل در بسیاری از ارزش­گذاری‏های ظاهری مردم ایران مشهود است.

یکی دیگر از علل افزایش مهریه نسیه بودن آن است بدین صورت که علیرغم ضعف توان اقتصادی و تمکن مالی مردان در پرداخت مهریه، لکن به جهت تلقی نادرست مردان از فلسفه وجودی و وضعیت حقوقی مهریه و تسامح اکثر زنان در مطالبه و اخذ آن، همچنان میزان مهریه به طور بی‏رویه افزایش می‏یابد، اکثریت جامعه معتقدند که « مهریه را چه کسی داده و چه کسی گرفته است؟» به همین دلیل این حق مالی را هیچ می‏انگارند و جز در موارد استثناء و اضطرار همچون طلاق بدان توسل نمی‏جویند. اگر آن گونه که ماهیت حقوقی مهر اقتضاء دارد، در عرف معمول می گردید و مردان نسبت به پرداخت آن بدون هرگونه احتمال بخشش، خود را متعهد می دانستند، در پذیرش میزان زیاد مهریه، آن چنان رغبت نشان نمی دادند.

برخی محققان، زیادی مهریه را تمهیدی برای استحکام بنیان خانواده و ارتقای محبوبیت زن در نزد مرد می دانند. قطع نظر از درستی یا نادرستی، مطالعات نشان می دهند که مهریه­های سنگین بزرگ ترین مانع رهایی از تنگنا‏های زندگی ناموفق است و موجب یأس از امکان رهایی و اتخاذ سیاست سوختن و ساختن می شود. ( پایش جامعه شناختی مهریه، حسن یوسف زاده)

برخی از دختران و وابستگان آنها مهریه‏ی سنگین را موجب فخر فروشی و مباهات و بزرگی می­دانند و به خصوص پدران و مادران آنها برای تعیین مهریه سنگین در مقابل داماد و خانواده‏ی او پافشاری می­کنند.

بعضی از خانواده‌ها زیادی مهریه را به ­عنوان بالاترین حربه برای محدود کردن اختیارات مرد به­کار می­برند.

یکی از علل افزایش مهریه، وقوع تغییراتی در نظام باورها، نگرش‌ها، رفتارها، انتظارات و ترجیحات اکثر افراد جامعه است که به تبع ناشی از تغییرات کلی در نظام اجتماعی و ارزش‌ها و هنجارهای حاکم بر جامعه می‌باشد.

به مقتضای این تبیین، اشتغالات برون خانگی زنان و امکان ایفای نقش‌های متنوع در عرصه‌های اجتماعی و دریافت پاداش‌های مناسب، آنان را بیش از پیش به ارزش استعدادها، کارایی‌ها و نقش‌ ایشان متوجه نموده است. این خودآگاهی، زنان را همانند مردان، سوداگر و محاسباتی می‌نماید. بنابراین آنچه زن و وابستگان او را به مطالبه مهریه زیاد بر می‌انگیزد، ‌عدم تفاوت روشن میان دو محیط کار و خانه است.

برخی از طرفداران حقوق زن معتقدند می‌توان از مهریه­های سنگین در راستای توسل به ثروت و سرمایه­گذاری استفاده جست، چرا که راههای دسترسی به ثروت برای مردان و زنان متفاوت است و درخواست مهریه زیاد یکی از این راههای استقلال اقتصادی زنان است. اساس دیدگاه­هایی از این قبیل، رقابت با مردان در دستیابی به منابع مادی است، چنانچه زنان از این شیوه نیز نتوانند خواست­های خود را برآورده کنند، به شیوه­های دیگر متوسل می­شوند. الگوبرداری از غرب و در نتیجه تقلید از سبک زندگی آن­ها منشأ چنین نگرش­هایی گردیده­ است.

از سوی دیگر به ­وجود آمدن امکان تحرک اجتماعی و ایجاد فرصت­های جدید برای زنان، استقلال نسبی اقتصادی را برای برخی از زنان فراهم نموده است. «کما اینکه درجوامع نیمه‌باز که تاحدی تحرک اجتماعی امکان دارد، با وقوع تحولات و اصلاحات اجتماعی،‌ سیاسی و اقتصادی، جابجایی پایگاهی فراهم گردید و زنان نیز توانستند به موقعیت‌های شغلی دیگری دست یازند و به لحاظ مالی به استقلال برسند. اشتغال بیرون از خانه و امکان ایفای نقش‌های متعدد در عرصه اجتماعی و دریافت پاداش‌های متناسب، پیامدهای اجتماعی و روانی برای زنان به وجود آورد و آنان بیش از همیشه به توانمندی‌ها، خلاقیت‌ها و امکان ایفای مسؤلیت‌ها توسط خویش پی بردند.»

به تدریج با گذشت زمان کارهای بیرون از خانه و داشتن شغل اجتماعی، (نه به عنوان وسیله کسب درآمد و امرار معاش) ارزش ظاهری پیدا کرد و خانه­داری و ایفای نقش همسری در نزد زنان ارزش سابق خود را از دست داد. از طرف دیگر عده­ای از زنان به دلیل برخورداری از استقلال نسبی اقتصادی توانستند در هنگام تنش در خانواده، ترک خانه را بر تحمل مشکلات آن ترجیح دهند، به تدریج این ذهنیت به وجود آمد که استقلال مالی زنان در مواقعی می­تواند کارساز باشد. بدین جهت در صورت عدم اشتغال و استقلال اقتصادی، افزایش مهریه سهل الوصول­ترین شیوه­ است.

به عبارت دیگر در صورتی که طلاق از حد قابل معمول افزایش یابد، احساس نگرانی در خانواده­ها نسبت به آینده به­ وجود می­آید و با خود می‌اندیشند که در صورت وقوع طلاق گزینه‌های پیش رو جهت تأمین زندگی شامل ازدواج مجدد، اشتغال، سرمایه گذاری به واسطه دریافت مهریه و برگشت مجدد به خانه پدری است. از آنجا که ازدواج مجدد به دلیل فشارهای اجتماعی موجود در جامعه و اشتغال به دلیل مشکلات دیگر به ویژه برای بانوان دور از دسترس است، برخی از خانواده­ها تنها راه ممکن را توسل به افزایش مهریه می‌دانند.

مهار طلاق و کنترل نوجویی‌های مرد
از عناوینی مانند عدم اطمینان خاطر نسبت به آینده، ترس از وقوع مسائل غیرقابل پیش‌بینی، کنترل هواخواهی و مهار تمایلات تنوع جویانه مرد می‌توان دریافت که اعتقاد به افزایش مهریه، ریشه در ارتقای ضریب استحکام بنیان خانواده و کاهش وقوع طلاق و پیامدهای بد آن دارد.

برخی نیز معتقدند که حق طلاق به دست مرد موجب می‌شود که زن مهریه بیشتری بخواهد و با این حربه از احساس ناامنی در زندگی زناشویی بکاهد.

شیوع ازدواج‌های برون فامیلی

در نظام‌های اجتماعی سنتی، ازدواج‌ها معمولاً به سبب بسته بودن نظام اجتماعی، رعایت آداب و سنن،‌ تمایلات قومی و نژادی و ... درون‌گروهی بوده است. هم‌گرایی و تعلقات درون‌گروهی، الگوهای رایجی داشته است که همه طبق آن عمل می‌کردند؛ ولی تغییرات اجتماعی نظیر شهرنشینی، مهاجرت، تضعیف تعلق به آداب و سنن و تعصبات قومی و نژادی و... الگوی زناشویی را تغییر داد، به طوری که افراد به ازدواج‌های برون‌گروهی متمایل شدند. ازدواج در عرف سنتی در درجه اول بر تعلقات عاطفی و در درجه بعد بر جنبه‌های کارکردی و نتایج جانبی استوار بود. مهریه نیز از پرتو تعلقات عاطفی و انتظارات قومی تعیین می‌شد. از سوی دیگر عواملی که امروزه در توجیه بالا بودن مهریه مورد استناد است، در عرف سنتی، وجود نداشت و به دلیل غلبه روح سازگاری،‌ قبح طلاق، روان‌شناسی خاص زن و... میزان مهریه از نوسان کمتری برخوردار بود؛ اما رواج ازدواج­های برون فامیلی به سبب ضعف آگاهی از خواستگار، ضعف اعتماد، بیمناکی نسبت به آینده، آسیب‌پذیری خانواده و از میان رفتن قبح سنتی طلاق و... پیوند زناشویی و همه عناصر آن از جمله مهریه را تغییر داده است.

 تضعیف­ اعتماد اجتماعی
طبق بررسی‌های به­عمل آمده در شهر تهران میزان اعتماد اجتماعی در حد قابل‌توجهی پایین آمده است. بدیهی است که انسان­ها در انجام معامله با افراد بیگانه یا ناشناس سعی می‌کنند میزان ریسک‌پذیری خود را به حداقل رسانده و برگ برنده‌ای در اختیار خود نگه دارند. ازدواج نیز یک نوع معاملة میان دوطرف است؛ چون شناخت کافی از همدیگر ندارند، با توسل به مهریه­های سنگین سعی در به حداقل رساندن خطرات احتمالی دارند.

2.3.کارکردهای منفی مهریه های سنگین

بر اساس یک تحقیق 78 درصد جوانان مهریه سنگین را موجب گریز از ازدواج می­دانند که این امر خود به مشکلات دیگر می­انجامد. با توجه به بلوغ زودرس جنسی در جامعه، طولانی شدن زمان ازدواج و عدم تأمین نیازهای روحی و جسمی جوانان، مشکلات روحی و نابهنجاری های اجتماعی را به دنبال دارد و به ایجاد بحران­های شخصیتی و اجتماعی منتهی می شود. «از جمله این نابهنجاری­ها، گرایش به ارتباطات غیرمتعارف دختر و پسر, افسردگی و اختلالات جنسی است. نیاز دختر و پسر به ازدواج، نیازی طبیعی و ذاتی است، خودداری طولانی از هجوم غریزه شهوت برای دختر و پسر امری مشکل به نظر می­رسد.

گاه طول زمان موجب فساد و تباه شدن نیاز به ازدواج شده و در مواردی سرکشی غرائز باعث افتادن افراد در منجلاب گناه و معصیت گردیده است. گاهی جلوگیری از ازدواج برای پسران و دختران دردسر آفریده و آنان را به امراض مختلفی دچار کرده است و در برخی موارد ولع به ازدواج و موانع سر راه آن، حکایت عشق و عاشقی به بار آورده و دامن های پاک را آلوده می کند. بعضی از پدران و مادران به خانواده داماد، مهریه­ای را پیشنهاد می‏نمایند که تحقق آن برای طرف مقابلشان بسیار سخت یا غیرممکن است و آنچنان در پیشنهادهای خود پافشاری می­کنند که زمان ازدواج دختر و پسر می گذرد.» ( انصاریان/ نظام خانواده در اسلام )

کارکرد منفی دیگر تغییر در نوع همسر گزینی است در برخی از کشور های حاشیة خلیج فارس بالا بودن مهریه، مردان را به انتخاب جایگزین­های دیگر کشانده است. درحال حاضر در کشور نفت­خیز کویت مهریه‏ها بسیار سنگین است، این مهریه های سرسام آور یکی از مهم­ترین دلایل گرایش جوانان این کشور به ازدواج با خارجی­ها به شمار می­رود و همین مسأله نیز به بروز فساد اخلاقی در این کشور انجامیده است.

از طرف دیگر نزاع­ها بر سر مهریه نتیجه­ای شوم دارد و به­جای آنکه محبت زوجین را بیفزاید, دشمنی و عداوت می آفریند و به عوض اینکه نهال دوستی بکارد و دلها را به ­هم نزدیک سازد, تخم نفرت کاشته و قلبها را از هم دور می­کند. از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت است که فرمود: «لاتغالوا فی مهور النساء فتکون عداوه، در مهریه‏های زنان زیاده روی نکنید که موجب دشمنی است.»

دیگر پیامد منفی مهریه­های سنگین این است که برخی زندگی­ها علیرغم تمایل باطنی زن و شوهر به ادامة آن، همچنان در حالت کاملاً تصنعی ادامه می یابد. مرد توان پرداخت مهریه را ندارد و زن بر دریافت آن اصرار می ورزد. چنانچه خانواده­ای دچار بحران شود, بالا بودن مهریه­ها مردان را مجبور می­کند یا به قیمت آسیب­خوردن, در هرحال تنها شکلی بی­روح و جان از خانواده را حفظ کرده و به یک زندگی جهنمی ادامه دهند یا در صورت تمایل به طلاق چنان فضا را بر زن سخت بگیرند که با میل خود مهریه را بخشیده و خود را از زندان خانواده نجات دهد.» (منصور نژد/ مسأله اسلام، زن و فمینیسم)

 

2.4.تاثیر مهریه های سنگین در زندگی مشترک

 

براساس پژوهش هاي به عمل آمده مهريه‏هاي سنگين موجب کاهش آمار طلاق نشده است؛ البته امروز با اين واقعيت نيز روبرو هستيم که معيارهاي سنگين براي تعيين مهريه خانم‏ها هيچ اعتباري به زندگي مشترک نخواهد داد. در مقابل سبک گرفتن مهريه نيز نمي‏تواند ضامن بقاء يک زندگي مشترک و خوب باشد؛ اما تفاهم و هم سطح بودن شرايط خانوادگي، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي خانواده‏ها موجب دوام و بقاي زندگي زوجين خواهد شد. در غير اين صورت اگر تفاهم در کار نباشد و ميليون‏ها تومان پول نقد يا هزاران سکه طلا، خانه ويلائي، آپارتمان و ... مهريه عروس خانم­ها باشد آنها در صورت نداشتن تفاهم و اشتراکات فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي نمي‏توانند زير يک سقف زندگي کنند.

میانگین مهریه زنان ایرانی بین ۲۶۰ تا ۴۵۰ سکه طلاست، که البته در بین مهریه‏ها میزان ۱۲۴ هزار سکه طلا هم به چشم می‏خورد؛ این در حالی است کهبراساس پژوهش‏هايي که در سال 88 و 89 در ميان زوج هاي جوان انجام شده مشخص گرديده کار 85 درصد زن و شوهرهاي جوان به خاطر مهريه‏هاي غير متعارف و سنگين به اختلاف و طلاق کشيده شده است، اين واقعيت نشان دهنده يک حقيقت تلخ است که ميزان مهريه هيچ گاه دليلي براي استحکام و سعادت زندگي نيست.

 

2.5.تاثیر عدم تسلیم مهر بر عقد

 

به نظر عده‏ای از علما دلیل بر اعتبار شرط قدرت بر تسلیم، سیره عقلاست و در جایی که به انجام رساندن موضوع تعهد امکانپذیر نیست تعهد لغو و بیهوده می‏نماید و لذا از شمول عمومات و صحت خارج خواهد بود. در حقیقت عموماتی چون «اوفو بالعقود» ناظر به عقود معاملاتی است که در میان مردم رواج دارد  و مردم در روابط خویش به چیزی که امکان آن نیست خود را متعهد نمی‏سازند و اگر این عمومات شامل نباشد دلیلی بر صحت وجود نداشته و اصل فساد بطلان آن را نتیجه خواهد داد؛ به دیگر سخن تعهد خود موضوعیت ندارد و هدف از آن که اجرای تعهد است اهمیت دارد و تعهدی که اجرای آن امکانپذیر نیست، بدون هدف بوده و کار بی هدف از انسان عاقل صادر نمی‏شود. بدین ترتیب اگر عدم امکان ادای مهر برای همیشه محرز باشد، چنین مهری را باید باطل قلمداد کرد و اینکه اخیرا مرسوم شده برخی به دلیل استحکام نکاح، مهریه را عضوی همچون دست و پا یا قلب شوهر قرار می‏دهند از نظر حقوقی لغو و باطل است؛ به همین ترتیب رقم مهر اگر به اندازه­ای بالا باشد که از نظر عرفی رقم نجومی و غیر قابل اجرا گذاشته شود به طوری که دو طرف یقین دارند که تا آخر عمر مرد نمی‏تواند در هیچ شرایطی آن را عمل سازد و پس از مرگ نیز ترکه او هرگز کفاف این دین را نخواهد داشت مهر را باید بلطل قلمداد کرد. مثل اینکه مهر نیمی از طلاهای موجود در دنیا باشد. در روایات متعددی آمده است که مرد باید قصد جدی به ادای مهریه داشته باشد. اکنون چگونه می تواند قصد جدی به ادای مهریه داشت که امکان دسترسی به آن امکانپذیر نیست؟

اما به نظر دکتر سید حسن وحدتی شبیری استاد یار دانشگاه قم مهریه نسبت به سایر عقود وضعیت ویژه‏ای دارد و باید آن را از سایر عقود و قراردادها جدا ساخت:

توضیح اینکه اگر توانایی تسلیم در حین عقد مورد تردید باشد و احتمال رود در آینده امکان آن فراهم شود در عقودی مثل بیع و اجاره شخص نمی تواند هم اکنون متعهد به انجام عملی که فعلا ناممکن است شود و یا مالی را که اکنون تحویل آن امکانپذیر نیست تعهد نماید، مثلا حیوانی را که فرار کرده است بفروشد.

مهر نیز علی‏الاصول نباید از این قاعده بیرون باشد در اعتبار قدرت بر تسلیم فرقی بین قراردادهای اصلی و تبعی نیست و تعهد به پرداخت در صورت نبود شرط مخالف فعلی و حال است؛ بدین معنا که زن به سبب نکاح مالک مهر می شود و باید مرد در هنگام عقد قدرت پرداخت مهریه را داشته باشد.

ولی آنچه مدعای ماست این است که در شرایط فعلی جوامع اسلامی به ویژه در اغلب مناطق کشور ما مهریه بلا فاصله مطالبه نمی‏شود، از طرف دیگر مهر وضعیت خاص خود را دارد چنانکه اشاره شد قانونگذار نسبت به رعایت شرایط عمومی عقود درباره آن سهل‏انگاری به خرج داده است؛ از مجموع این دو نکته به دست می‏آید که نه تنها تردید در قدرت بر تسلیم خللی به صحت مهر وارد نمی‏سازد؛ بلکه علم به عدم امکان تسلیم مهر بلافاصله بعد از عقد نیز چنانچه با توجه دو طرف به این امر همراه باشد درستی مهر را مخدوش نمی‏نماید و همین که توانایی بر پرداخت، هر چند به صورت تدریجی برود کافی است که مهر را صحیح بدانیم هر چند رقم مهر با توجه به شرایط کنونی شوهر بسیار سنگین باشد چه بسا وضعیت شوهر بر اثر وقایع پیش‏بینی نشده همچون ارث فراوان تغییر کند و توانایی پرداخت مهریه سنگین را بیابد؛ به عبارت اخری در بین زوجین نوعی توافق ضمنی مبنی بر عدم توانایی زوج به پرداخت مهریه وجود دارد و زوجه با علم به این که زوج نمی‏تواند از پس چنین مهری بر بیاید قبولی خود را برای این نکاح اعلام می‏دارد؛ پس نمی توان گفت که توافق اراده ها وجود ندارد و به واسطه فقدان قصد چنین عقدی باطل است.

به دور از بحث های حقوقی که آیا عدم قدرت بر مهریه میتواند باعث فسخ نکاح بشود یا نه طبق آیات و روایات به این مطلب نگاهی گذرا می کنیم.طبق حدیث شربف نبوی «من ظلم امرأه مَهرها، فهو عند الله زانٍ؛ کسی که ستمگرانه مهر زنش را نپردازد، در نزد خدا زنا کار محسوب می‏شود.»(محمد باقر مجلسی/ بحار الانوار/ جلد 103)و بنا بر روایتی از امام جعفر صادق (ع)« فی الرّجل تزوّج المرأه و لا یجعل فی نفسه أن یُعتیها مَهرها، فهو زنا ؛ اگر کسی با زنی ازدواج کند و در دل چنین قصد کندکه مهر را به زن پرداخت نکند، زنا کرده است.»(حر العاملی / وسایل الشیعه / جلد 15)و در احادیث متعدد از امام جعفر صادق(ع) آمده است که: «شوهری که مهر زنش را نپردازد یا قصد پرداخت نداشته باشد، سارق محسوب می شود.»(محمد باقر مجلسی / بحار الانوار / جلد 103)

 

2.6.آیا می توان شرط بطلان یا فسخ نکاح در صورت عدم تادیه مهر را  در عقد نکاح قرار داد؟

 

هرگونه شرط خیار فسخ در عقد نکاح باطل است؛ هرچند که نسبت به مهر شرط خیار فسخ صحیح است؛ بنابراین هرگاه همراه با عقد نکاح شرط شود که مهریه باید تا تاریخ معینی پرداخت شود و اگر پرداخت نشود زن حق فسخ دارد، چنین شرطی باطل خواهد بود ولی عقد و مهر هر دو صحیح و منجز است. این حکم بر مبنای فتوای فقهای مشهور است و مستند آن علاوه بر مقتضای اصول و و قواعد، روایات به دست آمده است. البته علامه در قواعد و شهید ثانی در مسالک نظر به ابطال مهر دارند با این استدلال که شرط چیزی است که به مهر اضافه شده است؛ پس اگر شرط باطل باشد مهر هم باطل می­شود این استدلال به وسیله دیگر فقها رد شده است.(دکتر سید مصطفی محقق داماد/ بررسی فقهی حقوق خانواده)

ماده 1081 قانون مدنی بیان می­کند: اگر در عقد نکاح شرط شود که در صورت عدم تادیه مهر در مدت معین، نکاح باطل خواهد بود نکاح و مهر صحیح ولی شرط باطل خواهد بود.

شرط بطلان عقد نکاح که شرط نتیجه است فاسد است؛ ولی چون شرط فاسد بر پایه عقیده برخی از فقها مفسد عقد نیست در این مورد هم نکاح و هم مهرالمسمی درست و نافذ است و شوهر مکلف است در صورت حال بودن مهر را بپردازد و اگر از پرداخت خودداری کرد از سوی حاکم مجبور خواهد شد؛ مگر اینکه معسر باشد و اعسار او ثابت شده باشد.(فهیمه ملک زاده / بررسی مهریه در حقوق موضوعه ایران)

به نظر می­رسد عدم توانایی گذاشتن شرط خیار در نکاح به علت محدود بودن موارد فسخ است که در قانون مدنی احصاء شده است و چون مربوط به نظم اجتماعی و استحکام بنیان خانواده می­باشد نمی­توان آن را گسترش داد.

 

      2.7.حق حبس در مهریه های سنگین

 

زن به مجرد اجرای عقد مالک مهر می شود و می­تواند آن را از شوهر مطالبه کند و برای احقاق حق خود به طرق قانونی، مانند رجوع به دادگاه و صدور اجراییه ثبتی متوسل گردد؛ به علاوه قانون به زن حق داده است که تا مهر خود را دریافت نکرده، از تمکین خودداری نماید. این حق معروف به حق حبس است. ماده 1085 قانون مدنی در این زمینه مقرر می دارد:«زن
می­تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند، مشروط بر اینکه مهر او حال باشد و این امتناع مسقط حق نفقه او نخواهد بود.»

طبق این ماده حق حبس مشروط بر این است که مهر زن حال، یعنی بدون مدت و قابل وصول به مجرد عقد باشد هرگاه مهر موجل باشد برابر ماده 1085 قانون مدنی زن حق حبس ندارد. اگر زن قبل از دریافت مهر از شوهر تمکین کند حق حبس او ساقط می­شود و دیگر نمی­تواند به عنوان عدم تادیه مهر از انجام وظایف زناشویی خودداری کند. ماده 1086 قانون مدنی در این باره مقرر می­دارد: «اگر زن قبل از اخذ مهر، به اختیار خود، به ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد قیام نمود دیگر نمی­تواند از حکم ماده قبل استفاده کند، معذلک حقی که برای مطالبه مهر دارد ساقط نخواهد شد.»(مختصر حقوق خانواده/دکترصفایی، دکتر امامی)

جوانان با توجه به عدم تمکن، مهریه­هایی سرسام آور تعیین می­کنند که به دور از منطق می­باشد و  اگر بخواهد زوجه حق حبس خود را اعمال نماید، زوج ممکن است تا 40 سال دیگر نتواند تمکین زوجه را بخواهد و یکی از اساسی ترین مقاصد ازدواج محقق نخواهد شد در این قسمت بر­آنیم تا با توجه به نظرات فقها این موضوع را بررسی کنیم که آیا در مهریه­های گزاف امروزی زوجه حق حبس دارد یا نه؟

از بیانات شیخ انصاری چنین استنباط می­شود که در صورت اعسار شوهر در پرداخت مهریه حق حبس زوجه سقوط پیدا می­کند؛ ایشان بیان می­کنند:«دلیل سقوط حق حبس زوجه، ممنوعیت مطالبه مهر از معسر است؛ پس زمانی که زوج حق خود(تمکین) را از وی مطالبه نمود بر زوجه واجب است که حق زوج را به او تسلیم کند؛ چون امتناع زوجه از ایفای وظایفش در قبال زوج عرفا ظلم محسوب شده و طبعا حرام است به ویژه در صورتی که بر اعسار زوج قبل از عقد عالم بوده است.»(شیخ انصاری/کتاب النکاح)

از فقهای معاصر، مرحوم اراکی در جواب استفتایی مرقوم فرمودند:« بعید نیست که هر گاه زوجه علم به فقر و عدم تمکن زوج داشته باشد و با این حال اقدام به ازدواج کند[این اقدام او] به منزله اسقاط حق مطالبه است و در این صورت حق امتناع ندارد. آیت اللهبهجت نیز اعتقاد داشتند که در صورت اعسار، که زوج مهر را به صورت اقساط می­دهد به طوری که به عسر حرج نیفتد با پرداخت قسط اول تمکین برای زوجه واجب است. آیت الله مکارم نیز می­فرمایند[زن] می­تواند قبل از دریافت مهر تمکین نکند مشروط بر اینکه قبلا از اعسار زوج خبر نداشته باشد و در اعسار اگر از طرف حاکم شرع قسط بندی شود و[زوج] شروع به پرداخت قسط کند زن باید تمکین کند.

بنابراین می توان گفت در جایی که زوجه در زمان عقد نسبت به عدم تمکن و توانایی زوج در پرداخت مهریه علم داشته باشد یا حتی اگر از قراین حالیه و مقالیه بتواند به یک علم نوعی دست یابد به لحاظ قاعده اقدام حق حبس زوجه اسقاط خواهد شد.

2.8.نظر علمای عظام و دکترین حقوق در خصوص مهریه ها ی سنگین

 

آیت الله مکارم شیرازی در یکی از جلسات درس خارج خود قوانین مهریه را خلاف شرع دانست و گفت: مهریه‌های امروزی از 3 بابت خلاف شرع هستند:

 اول به دلیل زندان افتادن مردان معسر [با بضاعت مالی اندک و ناتوان در پرداخت مهریه] چرا که اثبات پول نداشتن در پرداخت مهریه لازم نیست؛ نباید اعسار ثابت شود و فرد زندان برود تا ثابت کند که معسر است این خلاف شرع است؛ بلکه باید ثابت شود پول دارد و مهریه نمی‌دهد و اگر ثابت شد با وجود توانایی مهریه را نمی‌پردازد در این صورت باید به زندان برود.

دوم به دلیل تمکین نکردن زنان از شوهر بعد از قسط‌بندی مهریه. چون اگر ثابت شد کسی معسر است و اعسارش ثابت و مهریه تقسیط شود سکه اول را که پرداخت کرد، زن باید تمکین کند.

و سوم این‌که مردان هنگام عقد ازدواج ته دلشان قصدی برای پرداخت مهریه ندارند. از آنجایی که برای عقد قصد جدی شرط است؛ بنابراین جوانی که دانشجو است و برای عقدش زیر بار قرض رفته است مطمئنا پولی ندارد که بخواهد مهریه را عندالمطالبه بپردازد و با وجود تعهدی که کرده است قصد جدی برای پرداخت این مهریه از قبل نداشته است؛ بنابراین زندانی کردن این فرد خلاف شرع است.

طبق استفتائی که از دفتر آیت الله مکارم گرفته شده در مورد اینکه طرفین با توجه به اینکه شوهر توانایی پرداخت مهریه را ندارد و عقد را منعقد می­کنند به شرح زیر پاخ دادند:

استفتاء:

« در بعضى ازدواج­ها مهریه­هاى سنگینى در نظر گرفته مى­شود، که عندالمطالبه نیز هست؛ در حالى که مرد 500 هزار تومان هم ندارد. ولى براى این که ازدواج سر بگیرد، مثلا 20 میلیون تومان مهر تعیین شده را مى­پذیرد، و شاید در طول عمر خود به این مبلغ دست نیابد، و از اول نیز محرز است که در صورت مطالبه، قادر بر پرداخت مهریه نخواهد بود. این نوع ازدواج ها شرعاً چه حکمى دارد؟»

جواب :

«این گونه مهریّه ها با چنان قرائنى که ذکر شد جدّى نیست. و جمله عند المطالبه را باید حمل بر عند القدره و الاستطاعه کرد. بنابراین، به اجرا گذاشتن این گونه مهریه­ها در صورت عدم قدرت جایز نمى­باشد.»

 

دکتر مهدی شهیدی بیان می‏کنند: تعهد مربوط به مهریه­ی سنگین در صورتی که بیش از امکانات مالی زوج باشد خالی از اشکال نیست؛ زیرا مثلا تعهد مهریه یک میلیون تومانی نسبت به زوجی که تمام دارایی­اش از رقم صد هزار تومان و درآمدش از مبلغ چند هزار تومان در ماه تجاوز نمی­کند تعهدی است که ایفای آن عادتا غیر مقدور است و در نتیجه خود تعهد به علت عدم قدرت بر تسلیم نمی­تواند اعتبار داشته باشد، هرچند عده­ای از فقها تصریح کرده اند که تمکن فعلی زوج نسبت به پرداخت مهر شرط صحت عقد نیست و برای این امر نیز ادعای اجماع کرده­اند؛ ولی همچنان که معلوم است در مورد بحث، با در نظر گرفتن شرایط مالی زوج نه تنها تأدیه مبلغ مهر فعلا غیر مقدور است بلکه در آینده نیز عادتا امکانپذیر نخواهد بود.(مجموعه مقالات حقوقی)

 

  2.9.راهکارهای اجرایی برای کاهش مهریه های سنگین

 

وضعیت نابسامان مهریه باعث شد تا جلسات و مذاکرات متعددی در این باره تشکیل شود؛ اما تا کنون این جلسات خروجی قابل توجهی نداشته است. یکی از این طرح­ها تعیین مالیات بر مهریه نامتعارف بود که به دلیل مشکلات شرعی و قانونی و تبعات اجتماعی آن تصویب نشد.ثبت نشدن مهریه­های نامتعارف و رقم بالا، از دیگر طرح­هایی بود که به سرانجام نرسید. وقتی همه­ی راه­ها در خصوص مهریه به بن‌بست رسید موضوع عندالاستطاعه و عند المطالبه مهریه ها بر سر زبان ها افتاد و قوانین تازه ای درباره آن به تصویب رسید؛ بر این اساس طرفین با امضای شرط سیزدهم(عندالمطالبه) رضایت می­دادند که مهریه در زمان درخواست زن به او پرداخت شود و با امضای شرط 14 پرداخت آن مشروط به توانایی مالی مرد می­شد؛ اما حتی این شروط هم نتوانستند تغییری در میزان مهریه و زندانیان آن داشته باشند؛ چرا که بر اساس آمار ارائه شده حتی بعد از تصویب این قانون نیز تعداد زندانیان مهریه کم نشد و اکثر زوجها از ثبت عندالاستطاعه بودن مهریه در سند ازدواج خود استقبال نکرده­اند و به گزارش مقامات رسمی حتی یک مورد هم با عنوان عندالاستطاعه به ثبت نرسید.

در اواخر سال1390 درهنگام بررسی لایحه حمایت از خانواده یکی از نمایندگان پیشنهاد الحاق ماده­ای را به این لایحه ارایه كرد كه نمایندگان به این پیشنهاد رأی مثبت دادند. بر اساس این مصوبه، هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا 110 سكه بهار آزادی طرح جدید یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول قانون نحوه اجرای محكومیت‌های مالی است و هرگاه مهریه بیش از این مقدار باشد صرفا ملائت زوج، ملاك پرداخت خواهد بود.طبق ماده ۲ قانون محكومیت‌‌های مالی كسانی كه برای پرداخت ۱۱۰ سكه اقدام نكنند، راهی زندان می‌شوند.با توجه به پیشنهاد این نماینده، افرادی كه مهریه آنها تا سقف ۱۱۰ سكه تعیین شود در صورت عدم توانایی پرداخت به زندان می‌روند ولی افرادی كه مهریه آنها بیش از ۱۱۰ سكه باشد با توجه به تمكن مالی در خصوص آنان تصمیم‌گیری می‌شود.

پس با توجه به مفاد این ماده 3 حالت متصور است:

حالت 1- مهریه کمتر از 110 سکه است: که در اینصورت باید تمامی مهریه پرداخت شود، درغیراینصورت برابر قانون رفتار خواهد شد. (مطابق ماده 2 قانون محكومیت های مالی)
حالت 2- مهریه دقیقاً 110 سکه است: که مانند حالت اول باید تمامی مهریه پرداخت شود، درغیراینصورت برابر قانون رفتار خواهد شد. (طبق ماده 2 قانون محكومیت های مالی كسانی كه برای پرداخت 110 سكه اقدام نكنند، راهی زندان می گردند.)
حالت 3- مهریه بیش از 110 سکه تعیین شده است: که در این وضعیت، در ابتدا باید 110 سکه مطابق قانون پرداخت گردد. (و درصورت امتناع از پرداخت، مطابق ماده2 محکومیت های مالی زندان در انتظار فرد خاطی است.)
سپس دادگاه تمكن مالی فرد را بررسی کرده و مطابق وضعیت مالی و تمکن وی تصمیم گیری خواهد نمود.

کار دیگری که در خصوص مهریه صورت گرفته ایجاد بیمه­ای با نام بیمه­ی مهریه است کهاین بيمه‌نامه تضميني مطمئن براي پرداخت تمام يا قسمتي از مهريه و پشتيباني مالي مناسبي است كه زوجه مي‌تواند از مزاياي آن به شرح زير بهره ‌مند شود:

1- در صورت حيات زوج در پايان مدت بيمه ، سرمايه اصلي بيمه‌نامه به صورت يكجا و يا مستمري به زوجه پرداخت مي‌گردد.
2- در صورت ازكارافتادگي دائم و كامل زوج در طول مدت بيمه ، بيمه‌گزار از پرداخت اقساط بعدي حق بيمه تا پايان مدت بيمه معاف شده و تعهدات بيمه‌گر كماكان در موعد مقرر انجام خواهد گرفت.
3- درصورت فوت بيمه شده در طول مدت بيمه سرمايه اصلي بيمه‌نامه به زوجه پرداخت خواهد شد.
4- درصورت فوت بيمه‌شده بر اثر حادثه دوبرابر سرمايه اصلي بيمه‌نامه به زوجه پرداخت خواهد گرديد.

 


 [i] خبرگزاری مهر/ به نقل از محمد علی ساری، معاون ستاد دیه کشور

[ii] مهر سنت یا مهر السنه مهری است که پیامبر (ص) برای دخترش فاطمه (س) تعیین کرد. این مهر پانصد درهم بود که معادل است با 262.5 مثقال پول نقره مسکوک که اگر هر مثقال را68000 ریال حساب کنیم به پول امروز بالغ بر17850000 ریال خواهد شد.

[iii] پازند شرحی است که بر زندنوشته شده است، زند نیز خود شرحی است که توسط زرتشت بر اوستا نوشته شده تا درک آنبرای همگان روشن تر شود.

[iv] بحار الأنوار : 103 / 237 / 25   ،منتخب ميزان الحكمة : 254

[v]  كنزالعمّال : 44707               ،منتخب ميزان الحكمة : 254

[vi]  معاني الأخبار : 152 / 1          ،منتخب ميزان الحكمة : 254

 

اضافه کردن نظر

کد امنیتی تازه کردن

حق گستر

پایگاه حقوقی حق گستر از سال 1389 فعالیت خود را آغاز کرده است. هدف از تاسیس و راه اندازی این پایگاه حقوقی ایجاد محیطی علمی و مناسب جهت نشر رایگان مقالات و مطالب حقوقی دانشجویان و اساتید رشته حقوق می باشد. سعی شده در کنار نشر مقالات حقوقی که از اهداف اصلی سایت می باشد سایر نیازهای دانشجویان و اساتید رشته حقوقی نیز برآورده شود. حق گستر آمادگی و توانایی لازم را برای همکاری با کلیه نهادها و ...را در زمینه مسائل حقوقی دارد.

پربحث‌ترین ها